Je Lichaam als Kompas: Hoogsensitief Leren Luisteren naar je Emoties

Er gebeurt voortdurend ontzettend veel in mijn hoofd en lijf. Prikkels, gedachten, associaties, gevoelens, allemaal tegelijk en allemaal intens. Hoogsensitief, ADD en hoogbegaafd, zo noem ik dat inmiddels, maar de labels zijn voor mij minder belangrijk dan wat ze verklaren. 

Jarenlang was mijn belangrijkste overlevingsstrategie: wegduwen. Doorwerken. Nadenken in plaats van voelen. Zorgen voor anderen zodat ik niet bij mezelf hoefde te komen.

Op het moment zelf werkte dat prima. Het gaf rust, of in ieder geval de illusie ervan. Maar als je gevoelens steeds opnieuw onderdrukt, raak je langzaam het contact kwijt met iets heel belangrijks: jezelf. Dat heb ik zelf ondervonden, en het is de reden dat ik dit met je wil delen.

Emoties zijn geen probleem dat opgelost moet worden

Lang dacht ik dat mijn emoties iets waren wat ik onder controle moest krijgen. Angst moest weg. Boosheid moest getemperd. Verdriet moest zo snel mogelijk worden opgelost. Onrust, en met ADD ken ik die goed, moest gewoon verdwijnen.

Maar een emotie is niet bedoeld om zo snel mogelijk te verdwijnen. Een emotie bevat informatie. Mijn lichaam merkt vaak iets op voordat mijn hoofd, dat toch al druk genoeg is met van alles, doorheeft wat er speelt. Een versnelde hartslag. Een andere ademhaling. Een buik die samentrekt. Schouders die spannen. Een brok in de keel. Of juist helemaal niets voelen, wat bij mij soms het duidelijkste signaal van allemaal is.

Onder een emotie ligt bijna altijd een behoefte of verlangen. Angst kan vertellen dat ik veiligheid nodig heb. Boosheid laat zien dat een grens is geraakt. Verdriet wijst op verlies, verbinding of troost. Irritatie ontstaat vaak wanneer ik al te lang over mijn eigen grenzen heen ga. Onrust vertelt dat mijn lichaam rust nodig heeft, iets wat ik met mijn brein makkelijk over het hoofd zie. En verlangen laat zien waar mijn energie en inspiratie naartoe willen.

De emotie is niet het eindpunt. De emotie wijst ergens naartoe.

De achtbaan van andermans emoties

Een van de duidelijkste voorbeelden uit mijn eigen leven: als ik niet genoeg in balans ben, neem ik razendsnel de emoties van anderen over. Iemand om me heen is gestrest en voor ik het doorheb voel ik die stress ook, alsof hij gewoon is overgewaaid. Iemand is verdrietig en ik merk dat ik me ineens ook zwaar voel, zonder dat ik precies weet waarom. Het voelt dan letterlijk als een achtbaan, en niet het soort achtbaan waar je vrolijk je handen voor in de lucht steekt. Meer het soort waarbij je halverwege denkt: wacht, wanneer ben ik hier eigenlijk ingestapt?

Het verraderlijke is dat het op zulke momenten heel logisch aanvoelt. Ik denk dan dat ik ergens verdrietig, boos of gestrest óm ben, terwijl ik eigenlijk vooral aan het voelen ben wát er om me heen hangt. Pas als ik er even afstand van neem, merk ik dat het gevoel niet eens van mij was. Dat is best een gek besef. Alsof je in je eigen huis rondloopt en er ineens achter komt dat de helft van de spullen van de buren blijkt te zijn.

Wat ik hieruit heb geleerd, is dat dit meestal geen op zichzelf staand momentje is. Het is een signaal dat ik zelf even uit balans ben, minder gegrond, minder in contact met wat van mij is. En dat brengt me bij het volgende stuk: wat er gebeurt als je die signalen keer op keer negeert.

Wat er gebeurt als je jezelf blijft negeren

Ik herken dit patroon maar al te goed. Iemand gaat over mijn grens en ik voel eerst alleen wat vaags ongemak. Ach, het valt wel mee, zeg ik dan tegen mezelf. Ik pas me aan. Zeg niets. De volgende keer gebeurt hetzelfde en het ongemak wordt irritatie, daarna ongeduld, daarna boosheid.

Als ik mezelf dan nog steeds niet toesta om die grens serieus te nemen, bouwt de spanning zich op. Wat begon als een klein lichamelijk signaal groeit uit tot onrust, angst of emoties die me compleet overspoelen, zoals die achtbaan van net. Niet omdat ik ineens te emotioneel ben geworden, maar omdat mijn lichaam steeds harder zijn best doet om duidelijk te maken wat ik eerder niet kon of wilde horen.

Voor mij is dit een belangrijk inzicht geweest. Een grens die je telkens negeert, verwijdert je steeds verder van je eigen natuurlijke behoeften. Je raakt los van de natuurlijke keten van behoefte naar gevoel naar beweging naar vervulling. Normaal ontstaat er vanuit een behoefte een natuurlijke beweging. Je voelt je moe en gaat rusten. Je voelt onrecht en stelt een grens. Je verlangt naar verbinding en zoekt iemand op. Onderdruk je het gevoel, dan onderbreek je die beweging. En daarmee raakt ook je vitaliteit en inspiratie geblokkeerd.

Zeven gebieden als innerlijk kompas

Wat mij enorm heeft geholpen, juist als iemand die makkelijk het overzicht kwijtraakt tussen alle prikkels (en soms tussen míjn prikkels en die van andere mensen), is een soort landkaart van zeven gebieden van behoefte en verlangen *1. Geen strak protocol, meer een kompas om af en toe bij stil te staan.

Fysieke veiligheid

Dit is de meest basale laag: warmte, voeding, een veilige plek. De vraag hierbij is of ik me veilig genoeg voel om te ontspannen.

Emotionele veiligheid

Dit gaat over geborgenheid, ergens bij horen, jezelf mogen zijn in een groep. Kan ik mezelf emotioneel dragen én verbinden met anderen, zonder meteen hun hele gevoelsleven op mijn bord te nemen?

Ruimte om te zijn

Dit is ruimte om te ademen, gehoord te worden, maar ook ruimte om te worstelen zonder meteen een oplossing te hoeven hebben. Voor mij als hoogbegaafd iemand die alles graag meteen wil doorgronden, is dit misschien wel de moeilijkste. Niet alles hoeft direct begrepen te worden. Mag ik er zijn met alles wat er nu in mij leeft, ook als ik nog niet weet of het van mij is?

Onvoorwaardelijkheid

Het verlangen naar liefde en verbondenheid zonder dat je eerst iets hoeft te bewijzen. Kan ik liefde ontvangen en geven zonder mezelf te hoeven bewijzen?

Expressie

Betekent vorm geven aan wat er leeft, fysiek, gevoelsmatig, mentaal of creatief. Een gevoel wil gevoeld worden, een idee wil gemaakt worden. Als ik continu controle probeer te houden over wat ik voel of laat zien, ontstaat er verkramping. Wat in mij wil gevoeld, gehoord of naar buiten gebracht worden?

Overgave en helderheid

Dit gaat over kunnen onderscheiden tussen wat werkelijk gebeurt en wat mijn, bij vlagen zeer creatieve, hoofd ervan maakt. Bij mij is dit ook precies de vraag die me helpt bij die achtbaan van andermans emoties: is dit werkelijk van mij, of vul ik hier iets in wat eigenlijk bij een ander hoort?

Inspiratie en trouw

Het vermogen om aan te voelen wat echt bij je past, en daar trouw aan te blijven. Als illustrator en coach is dit voor mij misschien wel de kern. Wat geeft me levensvreugde, en durf ik daaraan trouw te zijn, ook als het anders is dan wat normaal wordt gevonden?

Deze gebieden staan niet los van elkaar. Zonder fysieke veiligheid is emotioneel ontspannen lastig. Zonder emotionele veiligheid is ruimte innemen lastig. En wanneer je jezelf voortdurend moet aanpassen, wordt het steeds moeilijker om trouw te blijven aan wat je écht inspireert.

De body map: mijn favoriete manier om te gaan luisteren

Een boek dat mij hierin inspireerde is Feel Something, Make Something *2. De schrijfster onderzoekt hoe creativiteit kan helpen om dichter bij jezelf te komen, emoties niet alleen mentaal maar ook lichamelijk te ervaren. Als illustrator sprak dat me meteen aan, en de oefening die zij beschrijft, de body map, gebruik ik inmiddels zelf regelmatig, vooral op dagen dat ik niet meer weet welk gevoel van mij is en welk niet.

Creatieve oefening - Zo maak je een body map

Stap 1  Het is eigenlijk heel simpel. Je stopt even met analyseren en gaat luisteren. Je tekent een omtrek van een lichaam: hoofd, romp, armen, benen, meer niet. Het hoeft niet mooi te zijn, niet anatomisch correct. Een blob of stickman is prima, en eerlijk gezegd zien mijn eigen body maps er ook niet uit als iets wat ik ooit in mijn winkel zou verkopen. De tekening is alleen het kader voor wat jij voelt.

Stap 2 Ga rustig zitten of liggen, sluit eventueel je ogen en adem een paar keer diep. Breng je aandacht naar je lichaam, van boven naar beneden of andersom, en vraag jezelf steeds: wat voel ik hier? Druk, warmte, kou, spanning, een tinteling, een leegte, een knoop, of niets. Ook dat mag op de kaart.

Stap 3 Geef elke sensatie een vorm. Een kleur, textuur, een dier, voorwerp, landschap, geluid of woord. Spanning in je buik kan een zware steen zijn, verdriet een blauwe wolk, boosheid rode bliksem, verlangen een warme gouden gloed. Het hoeft geen betekenis te hebben voordat je het mag tekenen.

Stap 4 Als je klaar bent, kijk rustig naar je map. Waar gebeurt veel? Waar juist niets? Zie je patronen, spanning die altijd in je schouders zit, angst die je buik samentrekt? Na verloop van tijd wordt je body map een soort persoonlijk woordenboek van je lichaam. Je leert de vroege signalen herkennen van spanning, paniek, boosheid, verlangen en overweldiging, en kunt daardoor eerder luisteren, eerder rusten, eerder een grens stellen, eerder verbinden, eerder creëren, en, in mijn geval, eerder herkennen of een gevoel überhaupt wel van mij is.

Stap 5 En vergeet het goede niet. Vraag jezelf ook waar rust woont in je lichaam. Waar voel je plezier, opluchting, liefde, inspiratie? Bij mij ontspant mijn buik in de natuur en worden mijn handen levendig als ik schilder. Ook dat zijn belangrijke signalen, en hoe beter je weet hoe rust en inspiratie voelen, hoe makkelijker je ze herkent tussen alle andere ruis door.

Emotieregulatie: van gevoel naar behoefte

Misschien is dit de belangrijkste oefening die ik mezelf heb aangeleerd. Wanneer ik iets voel, vraag ik niet meteen hoe ik ervan af kom. Ik vraag eerst wat ik voel, waar ik het in mijn lichaam voel, of dit eigenlijk wel van mij is, welke behoefte of welk verlangen hieronder ligt, en wat ik mezelf nu kan geven.

Hoe beter ik die verbinding leer herkennen, hoe eerder ik kan reageren op wat ik werkelijk nodig heb, in plaats van achter een emotie aan te rennen die eigenlijk niet eens van mij was. Regelmatig, wanneer er een golf van allerlei emoties komt, is het mijn instinct dat als eerste ingrijpt. Niet voelen, zegt het dan. Gevaar. Elke keer weer probeer ik op tijd bij te sturen, om die emoties toch toe te laten. In het begin was dat erg lastig, maar doordat ik het steeds vaker doe, merk ik dat het langzaam een automatisme wordt. Ik hoef niet meer te wachten tot mijn lichaam moet schreeuwen. Ik leer luisteren naar de zachte signalen.

Hooggevoelig zijn is geen probleem: leren luisteren naar je lichaam

Dit is misschien wel de grootste verschuiving die ik zelf heb gemaakt, en die ik iedereen met een gevoelig, druk of intens brein gun: je emoties zijn niet je vijand. Je gevoeligheid is niet het probleem. Je hoeft jezelf niet te repareren omdat je veel voelt, of omdat je soms even niet weet van wie een gevoel eigenlijk is.

Ergens onder die emotie zit een behoefte. En onder die behoefte zit een verlangen, een verlangen dat je opnieuw kan verbinden met wat voor jou belangrijk is.
Je lichaam is geen obstakel dat je moet overwinnen. Het is een bron van informatie. Een kompas. Een plek waar je jezelf steeds opnieuw kunt ontmoeten, ook na een ritje in de achtbaan.

Dus de volgende keer dat je een intense emotie voelt, probeer haar niet meteen weg te duwen. Stop. Adem. Voel. Word nieuwsgierig. En vraag jezelf wat je lichaam je probeert te vertellen, en van wie dat gevoel eigenlijk is.

Misschien is dat wel het begin van de weg terug naar jezelf.

Dit soort oefeningen, luisteren naar je lichaam, emoties vertalen naar behoeften, een gevoel een vorm en kleur geven, zijn precies waar ik als creatief HSP-coach mee werk. Niet alleen praten over wat er speelt, maar het ook voelen, tekenen en onderzoeken, zodat je weer contact maakt met wat werkelijk van jou is.

Herken je jezelf in dit verhaal en zou je hier samen mee aan de slag willen? Ik begeleid hoogsensitieve mensen graag met deze creatieve werkvormen. Neem gerust een kijkje op joriekedejong.nl of stuur me een bericht als je wilt sparren.

Bronnen
*1 De wijsheid achter emotie en gevoel door Wendy van Mieghem

* 2 Feel Something, Make Something: A Guide to Collaborating with Your Emotions van Caitlin Metz